Hải quan Việt Nam – Hoa Kỳ ký kết thỏa thuận trao đổi dữ liệu điện tử: Bước tiến mới cho thương mại an toàn và bền vững

Từ khóa: Hải quan Việt Nam, Hải quan Hoa Kỳ, trao đổi dữ liệu điện tử, thương mại song phương, an ninh chuỗi cung ứng, gian lận xuất xứ, tạo thuận lợi thương mại

Mở đầu

Sáng 25/6 tại Brussels, Bỉ, bên lề Hội nghị thường niên Hội đồng Tổ chức Hải quan Thế giới (WCO) lần thứ 147/148, Tổng cục trưởng Tổng cục Hải quan Việt Nam Nguyễn Văn Thọ và Tổng cục trưởng Cơ quan Hải quan và Bảo vệ biên giới Hoa Kỳ (CBP) Rodney Scott đã ký Bản ghi nhớ hợp tác về trao đổi dữ liệu điện tử. Sự kiện này đánh dấu một bước phát triển quan trọng trong hợp tác hải quan song phương, đồng thời phản ánh nhu cầu ngày càng cấp thiết về kết nối thông tin, quản lý rủi ro và bảo đảm an ninh chuỗi cung ứng trong bối cảnh thương mại toàn cầu biến động nhanh chóng.

Không chỉ là một thỏa thuận kỹ thuật, văn kiện lần này còn mang ý nghĩa chiến lược. Khi kim ngạch thương mại Việt Nam – Hoa Kỳ tăng trưởng mạnh, yêu cầu đặt ra cho hai cơ quan hải quan không còn dừng ở việc kiểm soát hàng hóa mà phải tiến thêm một bước: tạo thuận lợi cho dòng chảy thương mại hợp pháp, ngăn chặn hiệu quả các hành vi gian lận và thúc đẩy môi trường kinh doanh minh bạch, cân bằng, bền vững.

Thương mại song phương tăng trưởng mạnh, đòi hỏi cơ chế phối hợp mới

Sau khi Việt Nam và Hoa Kỳ nâng cấp quan hệ lên Đối tác chiến lược toàn diện năm 2023, hợp tác kinh tế – thương mại giữa hai nước tiếp tục phát triển theo chiều sâu. Hoa Kỳ hiện là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam, trong khi Việt Nam là đối tác thương mại lớn thứ bảy của Hoa Kỳ. Năm 2025, tổng kim ngạch thương mại hai chiều đạt 172,3 tỷ USD; riêng giai đoạn từ ngày 1/1 đến 18/6/2026, con số này đã đạt 89,58 tỷ USD, tăng 23,1% so với cùng kỳ.

Tốc độ tăng trưởng ấn tượng đó cho thấy tiềm năng rất lớn của quan hệ kinh tế hai nước, nhưng đồng thời cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với công tác hải quan. Khi quy mô giao thương mở rộng, số lượng tờ khai và tuyến hàng hóa gia tăng, rủi ro về gian lận thương mại, giả mạo xuất xứ, chuyển tải bất hợp pháp, buôn lậu, hàng cấm hay trốn thuế cũng trở nên phức tạp hơn. Vì vậy, hợp tác hải quan không chỉ là hỗ trợ kỹ thuật mà đã trở thành một trụ cột quan trọng nhằm bảo đảm thương mại phát triển đúng hướng và đúng luật.

Nền tảng hợp tác đã có, bước phát triển mới là số hóa chia sẻ dữ liệu

Trên thực tế, hải quan hai nước đã duy trì hợp tác thông qua Hiệp định hỗ trợ lẫn nhau về hải quan (CMAA) giữa Chính phủ Việt Nam và Chính phủ Hoa Kỳ, được ký tháng 12/2019 và có hiệu lực từ tháng 5/2020. Trên cơ sở hiệp định này, hai bên đã triển khai nhiều hoạt động trao đổi thông tin để xác minh nghi vấn, ngăn ngừa vi phạm hải quan, phối hợp nghiệp vụ và hỗ trợ nâng cao năng lực.

Tuy nhiên, trong bối cảnh thương mại điện tử, số hóa logistics và chuỗi cung ứng xuyên biên giới phát triển nhanh, việc trao đổi thông tin theo phương thức truyền thống không còn đủ đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Chính vì vậy, sáng kiến về trao đổi tờ khai hải quan điện tử và thông tin vận chuyển hàng hóa giữa Bộ Tài chính Việt Nam và Bộ An ninh Nội địa Hoa Kỳ đã được thúc đẩy, mở đường cho bản ghi nhớ vừa ký kết.

Theo nội dung thỏa thuận, hai bên hướng tới chia sẻ dữ liệu tờ khai hàng hóa điện tử theo thời gian thực hoặc trong thời gian ngắn nhất có thể. Đây là bước tiến có ý nghĩa thực chất, cho phép cơ quan hải quan hai nước sàng lọc sớm, nhận diện hàng hóa trọng điểm, áp dụng quản lý rủi ro chính xác hơn và phát hiện kịp thời các hành vi vi phạm.

Ý nghĩa của trao đổi dữ liệu điện tử đối với quản lý hải quan hiện đại

Trao đổi dữ liệu điện tử không đơn thuần là việc chuyển đổi hình thức thông tin từ giấy tờ sang hệ thống số. Quan trọng hơn, đây là công cụ giúp nâng cao chất lượng quản lý nhà nước trong lĩnh vực hải quan. Khi dữ liệu được kết nối và xử lý nhanh chóng, cơ quan hải quan có thể đối chiếu thông tin, xác minh xuất xứ, phân tích luồng hàng, từ đó giảm thiểu rủi ro và tăng độ chính xác trong kiểm tra.

Đối với doanh nghiệp, cơ chế này mang lại lợi ích trực tiếp. Hàng hóa hợp pháp sẽ được thông quan nhanh hơn, giảm chi phí lưu kho, lưu bãi và hạn chế gián đoạn chuỗi cung ứng. Điều này góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam tại thị trường Hoa Kỳ, đồng thời tạo điều kiện cho hàng hóa Hoa Kỳ vào Việt Nam thuận lợi hơn. Nói cách khác, an ninh thương mại và tạo thuận lợi thương mại không còn là hai mục tiêu tách biệt, mà có thể bổ trợ cho nhau nếu được tổ chức bằng công nghệ và hợp tác hiệu quả.

Thỏa thuận mới cũng phù hợp với xu thế chuyển đổi số của ngành hải quan toàn cầu và các khuyến nghị của WCO. Trong bối cảnh chuẩn mực quản trị quốc tế ngày càng đề cao tính minh bạch, khả năng truy xuất nguồn gốc và xử lý dữ liệu theo thời gian thực, việc Việt Nam và Hoa Kỳ sớm áp dụng cơ chế chia sẻ điện tử cho thấy sự chủ động thích ứng với thông lệ tiên tiến.

Tăng cường phòng chống gian lận, bảo vệ sự công bằng của thương mại

Một điểm nhấn quan trọng của bản ghi nhớ là khả năng hỗ trợ phòng chống gian lận xuất xứ, chuyển tải bất hợp pháp để tránh thuế, hàng giả, hàng cấm, gian lận thương mại và các hành vi vi phạm khác. Đây là vấn đề đặc biệt nhạy cảm trong bối cảnh thương mại quốc tế có nhiều biến động, khi một số doanh nghiệp có thể lợi dụng chênh lệch chính sách để thay đổi tuyến vận chuyển hoặc “đội lốt” xuất xứ nhằm hưởng ưu đãi bất hợp pháp.

Việc chia sẻ dữ liệu sớm và chính xác giúp hải quan hai nước phát hiện dấu hiệu rủi ro ngay từ khâu tiền kiểm. Nhờ đó, các biện pháp kiểm tra sẽ tập trung hơn, tránh gây phiền hà cho doanh nghiệp tuân thủ tốt nhưng vẫn đủ sức răn đe đối với hành vi vi phạm. Từ góc độ quản trị, đây chính là cách tiếp cận hiện đại: kiểm soát dựa trên dữ liệu, chứ không chỉ dựa trên kiểm tra vật lý tại cửa khẩu.

Kết luận

Bản ghi nhớ về trao đổi dữ liệu điện tử giữa Hải quan Việt Nam và CBP Hoa Kỳ là minh chứng rõ nét cho quyết tâm tăng cường hợp tác thực chất giữa hai nước trong lĩnh vực hải quan. Thỏa thuận này không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước mà còn tạo nền tảng để thúc đẩy thương mại an toàn, minh bạch và bền vững hơn.

Trong giai đoạn tới, khi cơ chế này đi vào triển khai, hợp tác hải quan Việt Nam – Hoa Kỳ được kỳ vọng sẽ bước sang một giai đoạn sâu sắc hơn, thực chất hơn và phù hợp hơn với yêu cầu của thương mại hiện đại. Đây cũng là thông điệp tích cực cho cộng đồng doanh nghiệp hai nước: một môi trường giao thương công bằng, an toàn và thuận lợi đang ngày càng được củng cố bằng những cơ chế hợp tác cụ thể, hiệu quả và có tầm nhìn dài hạn.